एक रम्य संध्याकाळ

प्रसंग: जरा वाचायचा धीर तरी धरा!
ठिकाण: ते तितकेसे महत्त्वाचे नाही.
वेळ: दिवसभर काम करून वैतागल्यावर शेवटच्या मिटींगच्या आधीची वीस मिनिटे.
पात्रे: मी, ती (माझी मराठी सहकारी) आणि ते (माझे दोन डच सहकारी)
उपपात्रे: आणखी एक ती (ही तैवानची आणि असून नसून सारखीच, म्हणून उपपात्र!)

तर आता सुरुवात करु..

मी: ह्या फ़िरंगांच्या धाटणीचे इंग्रजी बोलून मला अगदी वैताग आला आहे.
ती: ठीक आहे, मग आता मिटींग सुरु व्हायच्या आधीची वीस मिनिटे आपण फक्त मराठीत बोलू.
मी: मजा येईल, शिवाय या तिघांना काहीही समजणार नाही.
ती: माझा मूळ उद्देश तोच आहे. इथे परदेशात बरेच दिवसात मला ’बिचिंग’ करायला मिळाले नाही.
पहिला तो (अर्थातच इंग्रजीतून): ’बिचिंग’? तुम्ही दोघे आमच्याबद्दल काय बोलत आहात याचा अंदाज आम्हाला आला आहे असे मी म्हणू का?
ती (इंग्रजीतून): तू फार संशयी आहेस. आम्ही तुमच्याबद्दलच बोलत आहोत असे तुला का वाटते?
दुसरा तो: .......
ती: तर आता आपण या दोन माकडांबद्दल हवे तसे बोलू शकतो.
मी: एकदम धमाल! माझ्यापेक्षा दोन इंच उंच आहे त्याला आपण मोठा माकड आणि एक इंच बुटका आहे त्याला छोटा माकड म्हणू, म्हणजे त्यांच्या उखाळ्या-पाखाळ्या काढणे सोपे जाईल!
ती: काल तू पाहिलेस का, मोठा माकड हिरव्या रंगाचे मोजे घालून आला होता, तेही घाणेरड्या राखाडी रंगाच्या सूटवर! माणसाची पोषाख करण्याची आवड किती वाईट असू शकते...
मी: आणि काल संध्याकाळी छोटा माकड काळ्या चौकडीचा पांढरा शर्ट आणि अर्धी चड्डी घालून आमच्याबरोबर फिरायला आला होता. जेलमधून पळालेला कैदी वाटत होता. लोक माझ्याकडेही बघायला लागले नंतर, जणू काही तुरुंग फोडून त्याला बाहेर काढण्यात माझाही हात होता.
मोठा माकड (इंग्रजीतून): हे असं नाही करायचं. आपण सगळे इंग्रजीतूनच का बोलू नये, सगळ्यांनाच गप्पा मारता येतील.
ती (इंग्रजीतून): तुम्ही डचमध्ये बोलायच्या आधी आमची परवानगी घेता का? आणि आम्ही कित्येक दिवसांनी आमच्या भाषेत बोलतोय, मला वाटतंय की आम्ही तुझ्याबद्दल बोलतोय हीच शंका तुला जास्त आहे!
दुसरी ती: (तैवानी चायनीजमधून) अय्याऽऽ (म्हणजे मला काही तैवानीज चायनीज समजतं अशातला भाग नाही पण ती जे काही चित्कारली ते मराठी अय्याच्याच जवळचं होतं!) (आणि मग इंग्रजीतून) तुम्ही बोलताय ते कित्ती छान वाटतं आहे. यांना बोलू दे रे त्यांच्या भाषेतून, ऐकायला किती गोड आहे!
मी: घ्या, म्हणजे आपण हीला नावं ठेवायची आणि ही त्याला गोड म्हणणार, ये कहाका इंसाफ है?
ती: अरे, एव्हढं मनावर घेऊ नकोस. तू तिला इंग्रजीतूनही शिव्या घातल्यास तरी तिला समजायला चार दिवस तरी जातील.
मी: खरंच! हीचं नाव खरंतर महामंदा असायला हवं. आतापण बघ, दात काढून हसते आहे. कधी अक्कल येणार काय ते त्या चायनीज भगवंतासच ठाउक.
ती: जाऊ दे रे, असतात अशी काही मंडळी. त्यांना समजून घ्या, त्यांना आपलं म्हणा.
मी: समजून काय घ्या कपाळ, साधं गणितही येत नाही. रेव्हेन्यू रिपोर्टिंग बनवायच्या मीटिंगमध्ये पाच अधिक अकरा करायला हिला कॅल्कुलेटर लागतो, कसले मार्केटिंग करणार आहे ही कोण जाणे. आणि हिला आपलं म्हणणारा आंधळा-बहिरा किंवा निदान समाजसेवक तरी हवा, रंजल्या-गांजलेल्यांना मदत करणारा.
ती: अरे, मलाही दाट संशय आहे, हिला दिवाळखोरीच्या मार्केटिंगसाठी आणले असावे. आधीच कंपनीकडे पैसा थोडा जास्त झालाय.
मी: मग गोरगरिबात वाटा म्हणावं थोडा. या दोन माकडांनाही द्या थोडा. निदान अंगभर कपडे घेण्यापुरते तरी. अर्ध्या चड्ड्या आणि बनियनवर आयुष्य काढतात बिचारे. आणि तेही खराब होऊन नविन घ्यावे लागू नयेत असा प्रयत्न असतो यांचा बहुतेक.
छोटा माकड: .........
ती: नाहितर काय, समुद्रावर गेलं तर की आधी कपडे काढायची घाई यांना, फक्त बायांनाच नाही तर बाप्यांनासुद्धा. समुद्र दिसला की कपडे काढा एव्हढंच माहित यांना.
मी: नाहितर काय. इथे परदेशात ठीक आहे पण उद्या दादर चौपाटीवर घेऊन गेलो तरी तेच करतील आणि मग सगळे संस्कृती रक्षक माझ्या घरी मोर्चा घेऊन येतील.
ती: जर कधी खरंच घेऊन गेलास यांना दादर चौपाटीवर तर आधी महिनाभर त्यांची मानसिक तयारी करुन घे, की समुद्र दिसला की कपडे काढायचेच असतात असे काही नाही.
मी: हम्म्म.. नाहीतर ’मुंबई बंद’चा मुहुर्तच धरला पाहिजे. तरी बरं, तुझ्या पुण्यात समुद्र नाही.
मोठा माकड (इंग्रजीतून): आता फार झालं. तुम्ही थोडं आम्हालाही समजेल असं बोलाल का?
मी: आता का कुठला न्याय? हे जेव्हा डच बोलतात तेव्हा आपण त्याचा अर्थ लावू शकतो हा काय आपला दोष आहे का?
ती: दुर्लक्ष कर. आणि पुण्यात समुद्र नसला तरी रिक्षा आहेत. ब्रॅंगेलिनाला रिक्षात फिरताना पाहिल्यापासून छोटा माकड माझ्या मागेच लागला आहे की मलापण रिक्षातून फिरव म्हणून. आता हे काय त्याचं वय आहे असले हटट करायचं?
मी: काही भरवसा नाही यांचा, कधीही वेडसर चाळे सुरु करतात. आता संध्याकाळी साडेसहा वाजता कोणता सूज्ञ माणूस काळ्या काचेचा चष्मा घालून खोलीच्या मधोमध सूट घातलेला असतानाही मांडी घालून बसेल? कठीण आहे या छोट्या माकडाचं!
दुसरी ती (इंग्रजीतून): (परत एकदा) अय्याऽऽ मला कित्ती मज्जा येत आहे. मलापण शिकवा ना तुमची भाषा. मग मीपण तुमच्याशी अशा छान गप्पा मारेन!
ती: हिच्याशी गप्पा मारायची वेळच येऊ नये म्हणून आपण मराठीत बोलतो आहोत हे या भवानीला कधी कळणार?
मोठा माकड (इंग्रजीतून): आता फार झालं..
ती (इंग्रजीतून): हे तू गेल्या वीस मिनिटात बावीस वेळा तरी म्हणाला असशील..
मोठा माकड (इंग्रजीतून): आणि तरीही तुला काही वाटत नाही? हे तर फारच झालं!
मी: आपण गेल्या पंधरा-वीस मिनिटात जेव्हढं हसलोय ते ऐकून आता हा मोठा माकड फक्त आजारी पडायचा शिल्लक आहे. (इंग्रजीतून) तेव्हा आता मीटिंगची वेळ झाली आहे म्हणून आपण आता सगळेजण निघू आणि काम लवकर संपेल अशी आशा करु.
छोटा माकड (इंग्रजीतून): मीटिंग कॅन्सल झाली, मला आत्ताच मेसेज आला!
ती: ह्या मुक्याला वाचा आली बघ.
मोठा माकड (इंग्रजीतून): आता फार फार म्हणजे फारच झालं, मी अजून सहन करु शकत नाही.
मी: शेवटी मराठ्यांच्याच गळ्यात विजयश्रीची माला पडली, फ़िरंगांचा पराभव झाला! शिवाजी महाराजांचा विजय असो. हर हर महादेव!!
दुसरी ती (कोणती भाषा ते तिलाही माहित नसावं): *॓(%ऽऽऽऽऽऽऽ (आणि मग इंग्रजीतून) ठरलं तर मग, मीपण तुमची भाषा शिकणार आता!

हे वाक्य ऐकून मोठ्या माकडाच्या सहनशक्तीचा कडेलोट होतो आणि तो धावतपळतच बाहेर पडतो.

दुसरी ती मराठी शिकायचा निश्चय करते, छोटा माकड नक्की कोणाची बाजू घ्यावी या गहन विचारात बुडतो आणि आम्ही दोघे अति हसून पोटात दुखत असताना कोणते औषध घ्यावे याचा विचार करु लागतो!

विशेष सूचना : वरील प्रसंग सत्यघटनेवर आधारीत असून त्यातील पात्रे या भूमीतलावर अस्तित्त्वात आहेत. त्यामुळे त्यातील परदेशी पात्रे मराठी शिकत आहेत असे तुमच्या कानावर असल्यास अस्मादिकांना अवश्य कळवावे. तोपर्यंत निदान विमा तरी उतरवून ठेवावा म्हणतो.

चक दे इंडिया

भारताने ट्वेंटी-ट्वेंटी क्रिकेटचा पहिला विश्वचषक जिंकला!

टीम इंडियामध्ये सगळी विशी-पंचविशीची पोरं. झिपरा धोनी कर्णधार, कोच गायब. शिवाय ऑस्ट्रेलिया होतीच, म्हणजे खरं तर उपविजेताच निवडायचा होता. अशात ही टीम काय दिवे लावणार असं वाटत असतानाच ही मंडळी चक्क जिंकली फायनलमध्ये. क्या बात है!

ट्वेंटी-ट्वेंटी मध्ये जिंकले आता कसोटीत किती चांगले खेळणार असे प्रश्न कृपया कोणी विचारु नका. बेसबॉल आणि टेनिसची तुलना करतं का कोणी कधी? ट्वेंटी-ट्वेंटी आणि कसोटी, दोन्हीचा पिंड वेगळा. मानसिकता वेगळी. पाच दिवस आणि पाच तास यात जेव्हढा फरक तेव्हढाच यातही.

बाकी फायनल मोठी झकास झाली. जिंकणार की नाही याची गोपनीयता शेवटच्या बॉलपर्यंत राखणं फक्त टीम इंडियालाच जमू शकतं. धोनी, युवराज, पठाण, शर्मा, सिंग सगळेच चमकले.

आणि ट्वेंटी-ट्वेंटी च्या मॅचेस म्हणजे तद्दन फिल्मी प्रकार होता. कमी षटकांबरोबरच मैदानातच कडेला बसलेल्या टीम्स, रॅंडम मेसेजेस दाखविणारा स्कोअरबोर्ड, फटाके इतकं सगळं कमी होतं की काय म्हणून प्रत्येक फ़ोर, सिक्सला नाचायला नाच्ये पण आणलेले. पण मजा आली.

मुख्य म्हणजे आपण पाकिस्तानला हरवून जिंकलो!

गणपती चालले गावाला...

आमच्याकडे गौरी-गणपती असतात.

म्हणजे कधी पाच दिवस तर कधी सहा दिवस. मला आठवतं, एकदा गणपती सात दिवस होते. सातही दिवस मी हर्षवायू झाल्यासारखा करत होतो. आणि परत सातव्या दिवशी ’दिवस किती भरभर संपतात’ही कुरकूर!

आमच्याकडचा गणपती हा परंपरेने चालत आलेला. त्यामुळे केवळ हौसेच्या, उत्साहाच्या भरातही आजी, आई सोवळं, काही नियम पाळायला लावायच्या. सोवळ्यात नसताना गणपतीच्या जवळजवळ जायचं नाही, नैवेद्य दाखवायच्या आधी मोदकांवर डोळा ठेवायचा नाही वगैरे वगैरे. या गोष्टी साध्याच असतात पण त्याचं स्तोम न माजवता त्यामागची भावना लक्षात घेतली की उत्सवाचा आनंद वाढतोच.

गणपती बसविण्यापासून ते विसर्जनाच्या दिवशी गणपतीच्या हातावर दही घालेपर्यंत, सगळं काही साग्रसंगीत होतं. आणि हो, हव्या असणाऱ्या, नको असणाऱ्या सगळ्या गोष्टींच्या यादीचं पठण बाप्पासमोर अथर्वशीर्षाच्या आवर्तनांपेक्षा जास्त वेळा झालेलं असतंच. आजकाल बहुतेक सर्वच सर्व गणपती नवसाला पावणारे असतात, पण ह्या घरच्या गणपतीने मात्र नवस न करताच खूप काही भरभरुन दिलं आहे आतापर्यंत!

आमच्याकडचं डेकोरेशनही अगदी ठरलेलं. तेच पडदे, त्याच समया आणि त्याच सुरयांतून लावलेली फुलं. बालसुलभ उत्साहाच्या भरात फार पूर्वी कधीतरी एकदा मखर करायचा ’प्रयत्न’ केला होता. पण शेवटी जे काही तयार झाले होते ते पाहून परत त्याच्या वाटेला काही गेलो नाही. शिवाय पुढं ’थर्मोकोल एको फ़्रेंड्ली नसतो’ अशी सबळ कारणं मदतीला धावून आलीच!

ही सजावट साधीच असली तरीही एकदा का बाप्पा विराजमान झाले की सगळं काही बदलून जातं. जादूची कांडी फिरावी तसं. समयांचा मंद प्रकाश, धूपाचा दरवळणारा गंध, सुबक फुलं आणि सगळी सजावट फिकी पडावी अशी ती गणेशाची प्रसन्न तेजस्वी मूर्ती! क्षणभराचे हे दर्शनही माझी बॅटरी पुढच्या संपूर्ण वर्षासाठी चार्ज करतं.

आठवतंय तेव्हापासून सगळ्या उत्सवात ’गणेशोत्सव’ अति प्रिय. आणि याचं नेमकं कारण शब्दांत मांडणंही कठीण. आस्तिक-नास्तिक वादाची ओळख होण्याआधीच (म्हणजे थोडक्यात पुरेशी व्यावहारिक अक्कल येण्याआधी!) हा बाप्पा जीवनाचा अविभाज्य घटक बनला होता. बुद्धीदेवता, सर्व शास्त्रे-विद्या-कलांचा हा स्वामी. शक्तीबरोबरच युक्तीचाही डोस देणारा. माझा एक शंभर टक्के नास्तिक मित्र आहे. तो वर्षातून फक्त गणपतीचे दीड दिवस नास्तिक नसतो. नेमकं कारण त्यालाही सांगता येत नाही.

घरी राहायला आलेले आवडते पाहुणे जायला निघाले की लहान मुलं रडतात. मात्र गणपती निघाले की सगळ्यांच्याच पोटात कालवाकालव होते. त्यावर उपाय एकच, सगळ्यांच्या सुरात आपणही सूर मिसळायचा,
"गणपती बाप्पा मोरया
पुढच्या वर्षी लवकर या!"

गणपती बाप्पा मोरया!!

१५ ऑगस्ट!

खूनसे खेलेंगे होली, अगर वतन मुश्किल मे है

सरफ़रोशी की तमन्ना अब भी, हमारे दिल मे है

...

मुंबईचा पाऊस...

आजकाल रोज सकाळी मी न चुकता इंटरनेटवर मराठी "वर्तमानपत्र" वाचतो. पेपरला वर्तमानपत्र म्हणले की अगदी त्या छापील कागदाचा वास नाकात गेल्यासारखे वाटते. विशेषत: मे महिना संपत आला की एखादे दिवशी हा सकाळी येणारा पेपर किंचित भिजून येतो. कारण पाऊस सुरु झालेला असतो ना! चार दिवसांपूर्वी इंटरनेटवरील पेपरमध्ये "नभ मेघांनी आक्रमिलेल्या" मुंबापुरीचा फोटो पाहिला आणि क्षणभर थेट तोच ओला सुवास मजभवती दरवळला.

मे संपत आला की मुंबईकराचा चातक होतो. बेसुमार गरमी, दमट हवा आणि घामाच्या धारा! किती म्हणून सहन करायचे? मग तापमान किती वर चढले यापेक्षा ते खाली कधी जाईल याचे आडाखे इयत्ता दुसरीतले विद्वान ते प्रोफेशनल भविष्यकार कोणीही मांडू शकतात. जीवाची काहिली होणे याचा अनुभव शब्दश: येतो आणि अशातच एके दिवशी तो येतो. आगाऊ सूचना देणे त्याच्या शब्दकोषात नसावेच. पर्जन्यराजा ना तो! मग अवेळीच तो बरसतो. कोणाचीही फिकीर न बाळगता. सदैव कामाच्या धावपळीत असणारे चाकरमाने, संपत आलेल्या सुटीची मजा लुटणारी पोरेटोरे, न थकता धावणाऱ्या गाड्या-टॅक्सी-बस-ट्रेन्स सगळ्यांना दखल घ्यावीच लागते या पावसाची. न घेऊन जातील कुठे कारण सालाबादप्रमाणे गेल्या वर्षीही या सगळ्यांनी एकदातरी या पावसाचा दणका अनुभवलेला असतो.

मला अगदी स्पष्ट आठवते, आमच्या शाळेला इतर असंख्य सुट्यांमध्ये पावसाची सुटीदेखील मिळायची. आम्हाला शाळा अगदी घराजवळ. भिजत-भिजत शाळेपर्यंत पोहोचले की कळायचे की सुटी जाहीर झाली आहे. मग धम्माल! उरलेला दिवस पावसात उंडारणे हाच काय तो उद्योग. म्हणजे मुंबईभर पावसाने थैमान घातलेले, आम्हा ’निरागस’ बालकांच्या जीवाला अपाय होऊ नये म्हणून शाळेने सुटी दिलेली आणि आम्ही आपले तोंड वर करुन भिजत फिरतोय सगळीकडे! सगळाच आनंदीआनंद.

एरवीची काळवंडलेली मुंबई चार सरी पडून गेल्या की कशी लख्ख होते. प्रत्येक ओल्या श्वासात एक ताजेपणा येतो. शिवाय दरवर्षी एकदातरी पावसाने मुंबई बंद पडण्याचा कार्यक्रम ठरलेला असतो. तुफानी पाऊस सगळ्यांची दैना उडवत असला तरी मला तो आवडतो. गर्जून धुंवाधार बरसणारा पाऊस कुठेतरी माझ्या अंतर्यामी ओळखीची खूण पटवून देतो आणि जीव सुखावतो. निसर्गाच्या या विराट रूपाचे आणि माझे काही जवळचे नाते असावे. म्हैसूरच्या कृष्णराजसागराचा अथांग जलाशय सायंकालच्या संधिप्रकाशात पाहताना किंवा हरिहरेश्वरच्या प्रदक्षिणा मार्गावरील खवळलेला समुद्र पाहताना माझे अस्तित्त्व माझ्याही पलिकडे असल्याचे प्रकर्षाने जाणवले होते.

तर मुंबई आता पावसात ओलिचिंब होईल आणि मी या वाळवंटात तो पाऊस मनोमन झेलण्याचा प्रयत्न करेन. ’प्रयत्ने वाळूचे कण रगडिता तेलही गळे’ असे म्हणतात. इथल्या अरबांनी हा उपाय गेली शेकडो वर्षे प्रत्यक्ष वापरला असावा. तेल स्वस्त आणि पाणी महाग! मग निळ्याकाळ्या आकाशाकडे पाहता पाहता पाऊस पिणे, भिजल्या मातीचा गंध लुटणे, ओल्या हातांवर नवे तुषार झेलणे आणि गळणाऱ्या प्रत्येक जलबिंदूत सृष्टीची असंख्य प्रतिबिंबे पाहणे यंदातरी शक्य वाटत नाही.

ह्म्म्म!

रिमझिम गिरे सावन, सुलग सुलग जाये मनभिगे आज इस मौसम में, लगी कैसी ये अगन
काही गाणी अगदी ’सिम्युलेशन टूल’ सारखी वापरता यावीत. पाऊस पडतोय, ते दोघे पूर्ण भिजले आहेत तरी हातात हात घालून भर रस्त्यात फिरत आहेत, सगळ्यांच्या मध्यात असूनही वेगळ्या विश्वात! बॉलीवूडची एक पावसाळी फॅंटसी. एकदा मलाही घ्यायचा आहे हा अनुभव. (म्हणजेच मी अजून ’एलिगिबल बॅचलर’ आहे हे सूज्ञास सांगणे न लगे!)

किंवा, लगी आज सावन की फिर वो झडी है, वही आग सीने में फिर जल पडी है...

किंवा, बरखा भेरी गयो सजनवा, जाने न दे मोहे..... ’किशोरी’स्वरातील ही मल्हारी-साद केवळ एकमेवाद्वितीय!

माझी खात्री आहे, ज्या दिवशी मला असे गाता येईल त्या दिवशी नक्की पाऊस पडेल.

मी जगाच्या पाठीवर कुठेही असलो तरी!

बर्वे नावाचा पंजाबी!

राजधानीतला विमानतळ, आपल्या दिल्लीतला हो!

दिवसभर मीटिंग्स्‌ करून जीव शिणला होता. त्यात शेवटची मीटिंग अगदी वेळेत संपल्याने, मुंबईची फ़्लाईट पकडायला बराच वेळ होता. काळ कितीही पुढे गेला, तंत्रज्ञान कितीही प्रगत झाले, भविष्यात अंतराळयानांचा प्रवासही ’पब्लिक’ झाला तरीही हाडाचा मुंबईकर ’अंतराळयान पकडले’ असेच म्हणणार. ट्रेन, बस, टॅक्सी, गाडी पकडली ही विशेष प्रक्रिया किती अर्थगर्भ आहे, ते मुंबईकरच जाणे.

असो. तर विमान सुटण्याआधी पुष्कळ वेळ असला तरी जाम कंटाळा आला होता म्हणून मित्राला म्हणले, मला विमानतळावरच सोड. आजकाल विमानतळांची कळा अगदी ’सार्वजनिक वाहतूकीचा थांबा’ अशीच झाली आहे. हीऽऽ गर्दी. सुदैवाने माझ्याकडे फ़ारसे सामान नव्हते. बरोबर एखादे पुस्तक असतेच म्हणून एखादा निवांत कोपरा शोधून, सॅंटियागो वारा बनू शकेल का ह्या प्रश्नाचे उत्तर शोधावे असा विचार केला.

कोणतेही निर्बंध न जुमानता बागडणारी पोरं, ’आम्ही विमानातून फिरतो’ची इस्त्री तोंडावर फिरवलेले काही चेहरे, अमकीच्या लग्नात तमकीने घातलेले दागिने आणि कपडे यावरील चुरचुरीत पंजाबी महिला-संवाद आणि मोठया आवाजात बातम्या ओकणाऱ्या व्रूत्तवाहिन्या टाळून मी एक निवांत अडचणीचा कोपरा शोधला. सार्वजनिक ठिकाणी पुस्तक वाचायला अशी जागा परफ़ेक्ट असते. सुखेनैव टेकून एखादेच पान वाचले असेल आणि,

"इस इंडियन एयरलाईंस्‌वालों की ऐसी की तैसी! वक्त का कोई खयाल नही. जिस दिन की टीकट खरीदो, उसके दो दिन बाद ये लोग उडान भरेंगे।" असा प्रसन्न पंजाबी तारस्वर ऐकू आला. महाशय रागाने अगदी लालबुंद झाले होते. ऐनवेळी विमानाची वेळ बदलणाऱ्या इंडियन एयरलाइंसचा उद्धार चालूच होता. आवाज कमी झाला असे वाटतानाच महाशयांनी जवळजवळ माझ्यासमोरच आपली बॅग आणि माझ्या शेजारील खुर्चीवर आपले बूड टेकले. स्वारी चांगलीच घुश्शात होती. मग विमानकंपनीवरील रागाचा मुक्तसंवाद त्यांनी माझ्यादिशेने रोखला. त्यांची एकूण शरीरयष्टी पाहता तो संवाद दुर्लक्षित करणे मला परवडणारे नव्हते. माझ्या हातातल्या पुस्तकाप्रमाणेच मलाही भिरकावून देण्याची शक्यताही नाकारता येत नव्हती. मी पुस्तक मिटले.

ग्रूहस्थ चाळीशीचे तरी असावेत. लांबी, रुंदी दोन्ही भरपूर. तोंडावरील रागाची लाली जरा कमी झाली होती आणि हा गोरापान देखणा माणूस थोडा निवळू लागला. विमानकंपनीच्या निषेधातील माझी सहमती ऐकून साहेब जर खुलले आणि आमचा हिंग्लिश संवाद सुरु झाला. साहेब दिल्लीचेच होते आणि कामानिमित्त कलकत्त्याला निघाले होते. प्रतिथयश कंपनीत मोठ्या हुद्द्यावर असल्याने पूर्वनियोजित मीटिंगसाठी वेळेवर कलकत्त्याला पोहोचणे हे त्यांच्यासाठी किती महत्त्वाचे होते याची मला कल्पना आली. मग इकडच्या-तिकडच्या गप्पा सुरु झाल्या. मी मूंबईचा आहे म्हणल्यावर तर त्यांना आनंद झाला. त्यांचे बरेच नातेवाईक मुंबई-पुणे भागात होते. शिवाय कामानिमित्तही मुंबईची वारी व्हायचीच. मी काय करतो, करीयरचे काय प्लान्‌स आहेत वगैरे प्रश्नांची फ़ैरीही झाली. पण मानले पाहिजे, साहेब अगदी हुशार होते.

’नेक्स्ट जनरेशन’शी संवाद साधण्याची त्यांची हातोटी वाखाणण्यासारखी होती. राजकारण, अर्थकारण, लेखक, पुस्तके, गाणी, लता मंगेशकर, अमिताभ बच्चन, माधुरी दीक्षित, शीला दीक्षित, कमल हसन, सचिन तेंडुलकर, बाळासाहेब ठाकरे अशा कैक विषयांवरील गप्पात तासभर कसा गेला कळलेच नाही. साहेबांकडे इंडियन एयरलाइंसच्या क्रूपेने वेळच वेळ होता पण माझ्या विमानाची वेळ झाली आणि मी निरोप घ्यायला सुरुवात केली. हिंग्लिशमधील सहजतेमुळे आमचा संवाद केवळ प्रथमनामांवरच चालला होता. एकमेकांच्या कंपनीची नावे जरी समजली होती तरी त्यांनी प्रोफेशनल सराइतपणे खिशातून स्वत:चे बिझनेस-कार्ड काढले. मग मीपण माझे कार्ड त्यांना देऊन, निघताना बोलताबोलता त्यांचे कार्ड वाचले. पहिल्या ओळीतले त्यांचे नाव वाचले.

"मोहित बर्वे"

मनात म्हणले, नक्की काहीतरी गडबड आहे. ह्या नखशिखांत पंजाबी ग्रूहस्थांनी नजरचुकीने दुसऱ्या कोणाचेतरी कार्ड मला दिले.

"जी, आपने मुझे गलतीसे किसी औरका कार्ड दे दिया शायद" माझ्या हिंदीतले मुंबईपण शक्य तितके गाळून मी त्यांना विचारले.

"नही तो. ये मेराही कार्ड है, क्या हुआ?"

"लेकीन आप तो पंजाबी है"

"बिल्कुल मै पंजाबी हूं", त्यांच्या चेहऱ्यावर आता मिष्किल हसू उमटले होते.

माझ्या वाढत्या गोंधळात भर पडत होती. "अगर आप पंजाबी है तो आपका नाम बर्वे कैसे हो सकता है?"

मग हा माणूस अस्सल पंजाब्याप्रमाणे मोठ्ठ्या आवाजात हसला. "तुमने स्कूल मे हिस्टरी पढी थी?"

आता "हिस्टरी" न पढता मी दहावी कसा होईन? दहावी न होता इंजिनियर कसा होईन? "जरूर पढी थी लेकीन आपका नाम तो उसमें नही पढा था" आता मी थोडा त्रासलो होतो.

हा परत एकदा मोठ्ठ्याने हसला, "मेरा नाम नही लेकीन मराठोंकी पानिपतकी लढाईके बारेमें जरूर पढा होगा"

आता हा कोणाचे पानिपत करण्याच्या प्रयत्नात आहे हे मला अजिबात समजत नव्हते. "लेकिन आप इतने बूढे तो नही लगते, वो लढाई तो कमसे कम तीनसौ साल पुरानी होगी" मी माझ्या प्रतिहल्ल्यात पुचाट विनोदाचा आधार घेतला.

आता ह्याच्या पुन्हापुन्हा हसण्याचा मला थोडा राग यायला लागला. "कुछ ऐसा समझो के हमारे हमारे परदादा के परदादा के परदादा पानिपत की लढाई के वक्त यहा आये थे। लढाई तो खत्म हो गयी लेकीन कुछ मराठे यही सेट्ल हो गये। अब तीनसौ साल दिल्लीमे रेहनेवाला एक बर्वे पंजाबीही केहलायेगा ना?"

पॉईंट होता. इथे एक महीना अमेरिकेला जाऊन आलेल्या मंडळींना मराठी words remember करायला difficult जाते, तिथे ह्या ग्रूहस्थाचे पूर्वज शेकडो वर्षापासून दिल्लीत स्थायिक झाले होते. तीनशे वर्षे म्हणजे शेकडो वर्षेच म्हणली पाहिजेत. भलताच विनोदी प्रकार वाटला तरी मी बर्वे नावाच्या एका पंजाब्याला भेटलो होतो!

हा प्रसंग जसाच्या तसा आठवायचे कारण म्हणजे मी गेल्याच आठवड्यात दुबईत एका "चिराग पटेल" नावाच्या सदग्रूहस्थांना भेटलो. साहेब नावाप्रमाणेच रंगरूपानेही अस्सल गुजराती होते. पण संवाद मात्र फ़िरंगी वळणाच्या इंग्रजीत. शेवटी मी गुजरातीवर अत्याचार करत म्हणालो, "केम चिरागभाई, गुजराती नथी आव्यो?"

त्यावर हा म्हणाला, "No man, been born and brought up here, been to India hardly anytime. no Gujarati please."

हा एक नविन काळातला नविन धडा. नाव बर्वे असले म्हणून काय किंवा ललाटरेषा "हा गुजराती आहे" असे ओरडून सांगत असली तरी काय, मुद्दल अस्सल असेल याची खात्री नाही.

आणि हो, शांघायमध्ये फक्त चायनीज मंडळी राहतात असा माझा समजच नव्हे तर खात्री होती. माझ्या तिथल्या वास्तव्यात केवळ चायनीजमध्येच बोलणाऱ्या मंडळीमध्ये (यातल्या काहींना इंग्रजी चांगले येत होते अशी मला दाट शंका होती) राहून माझे डोळे बारीक, नाक चपटे होत आहे असे मला वाटू लागले होते. शिवाय अजून काही दिवस इथे राहिलो तर माझ्या मुखकमलातूनही चायनीज स्वरधारा बरसू लागतील इतके चायनीज ऐकून झाले होते. तरी बरं, माझ्याबरोबर चार भारतीय सहकारी होते. चायनीज पामरांनी खचाखच भरलेल्या मेट्रोमधून प्रवास करताना "विशेष" संवाद साधताना राष्ट्रभाषा आमची परवलीची संकेतप्रणाली होती.

एके दिवशी आम्ही चौघे मेट्रोमधून जात असताना शांघायमध्ये नविन हिंदी सिनेमा पहायला मिळू नये ह्या अन्यायाविरुद्ध चायनीज सरकारने कोणते ठोस धोरण अवलंबले पाहिजे या महत्त्वाच्या विषयावर आमची मौलिक चर्चा चालू होती.

"उसमें क्या है, शांगयांग मार्केट जाओ तो हर कोई हिंदी सिनेमा की डीव्हीडी मिलेगी" हा डायलॉग ऐकून आमच्या पोटात खड्डा पडला कारण तो आवाज आमच्या चौघांपैकी कोणाचाही नव्हता! शेजारीच उभ्या असणाऱ्या एका चायनीज पोरग्याने (चायनीज माणूस वयाने कितीही वाढला तरी पोरगेलासाच दिसतो) हा सल्ला भोचकपणे दिला होता. हा प्राणी मुंबईत जन्मला, वाढला होता आणि आता कामानिमित्त पुन्हा मायदेशी आला होता. मग त्यापुढे आमची हिंदी सिनेमा पहायची सोय झाली आणि अस्सल मुंबईचे हिंदी बोलणारा अस्सल चायनीज मित्रही मिळाला.

पण आमच्या राष्ट्रभाषेतील मुक्त संवादावर बंधने आली हे सांगणे न लगे!

वारा निर्गंध असला तरी तो ज्या दिशेने येतो त्या दिशेचे संस्कार त्याच्यावर व्हायचेच.

पिवळाधमक असला तरी प्रत्येक आंबा हापूस नसतो आणि रंग निराळा असला तो मधुर नसेल असेही काही नाही हेच खरे!